Scheiden en jonge kinderen

Veranderingen in een gezin, zoals een scheiding, brengen mogelijk nieuwe spanningen of onzekerheden met zich mee. Ouderschap tijdens of na een scheiding is zoeken. Het is normaal dat je daarbij behoefte hebt aan informatie, hulp of ondersteuning.

Ook jonge kinderen zullen gevoelens, vragen of zorgen hebben. Hoe jullie met jullie jonge kind omgaan tijdens deze periode maakt verschil voor het kind. Laat je tijdens deze periode dus goed omringen.

'Blijven we beter samen voor de kinderen?' Het is een vaak gehoorde vraag bij ouders die overwegen om te scheiden. Zeker in de situatie van jonge kinderen is deze erg aanwezig.

Onderzoek toont dat het de aanwezigheid van langdurige en intense conflicten is die een grotere impact heeft op kinderen dan een scheiding op zich. De gezinsvorm zelf is dus ondergeschikt aan de manier waarop beide ouders omgaan met elkaar en met de noden van hun kind. 

Onderzoek toont ook dat kinderen gemiddeld gezien een scheiding op lange termijn goed verwerken. Soms zijn er zelfs positieve effecten, zoals beter omgaan met verschillen, flexibeler omgaan met nieuwe situaties ...

Soms gaan ouders uit elkaar omdat er sprake is van aanhoudend conflict of eventueel geweld. In die situaties kan een scheiding net zorgen voor een groter gevoel van veiligheid voor de (jonge) kinderen. 
 

Er zijn heel wat verschillende redenen om uit elkaar gaan. Soms waren er al relatieproblemen, conflicten of spanningen voor de geboorte van je kind. Soms brengt het ouderschap extra relationele spanningen met zich mee. Soms is het een combinatie.

Scheiden brengt sowieso een uitdagende situatie teweeg tijdens de periode van pril ouderschap die per definitie al erg kwetsbaar is en een sterke impact op je partnerrelatie heeft. 
Lees daarover meer bij Gezinsleven/Jij en je partner

Ook bij het uitwerken van afspraken rond de gedeelde zorg voor jullie kind na een scheiding, bestaat er geen éénduidig antwoord op de vraag wat het 'beste' is om te doen om voor jullie kind. Toch stellen ouders bv. vaak de vraag 'Wat is de 'beste' verblijfsregeling voor een jong kind?'. Waar je bij dit soort vragen rekening mee kan houden is:

• Verblijfsregelingen afspreken is iets ander dan het vormgeven van contact tussen ouders en kinderen.
• Contact met je kind hoeft niet altijd fysiek te zijn.
• Ruimte laten voor aanpassingen aan afspraken naargelang de specifieke situatie(s) van je kind is wenselijk.
• Ieder kind heeft (leeftijds-)specifieke noden.
• Hoe vermijd je aanhoudende stress?

Het is dus wenselijk om in de gaten te houden hoe jullie jonge kind reageert op veranderingen in contact,  verblijf of afspraken rond de gedeelde zorg voor jullie kind.

De vele veranderingen, zowel praktisch, emotioneel, financieel als sociaal, kunnen tijdens en na een scheiding voor spanningen, conflicten en hoog oplopende emoties zorgen. Je kan opluchting, verdriet, angst, boosheid of schaamte voelen, soms allemaal door elkaar. Veel ouders in een scheidingsproces herkennen deze gevoelens.

Voor jou als ouder kan het zoeken zijn naar een nieuw evenwicht tussen:

• afscheid nemen van het leven zoals je het kende of waarop je had gehoopt
• opnieuw beginnen en het leven vorm geven binnen de nieuwe realiteit
• je eigen noden en gevoelens en die van je kind

Dat zoeken is normaal en je hoeft niet meteen op alles een antwoord te hebben. Voor iedere ouder die een scheiding doormaakt, loopt dit zoekproces ook anders.

Je kan als ex-partners een ander tempo ervaren: misschien ben jij al meer bezig met je leven te reorganiseren, terwijl de andere ouder nog sterker vastzit in afscheid en verlies of omgekeerd. In die zoektocht kan spanning ontstaan. Het helpt om die spanningen te bekijken vanuit hoe jullie elk omgaan met de vele veranderingen die op jullie afkomen.

In de eerste maanden en jaren, wanneer verdriet en verlies nog sterk aanwezig zijn, is het niet altijd gemakkelijk om het ouderschap te onderscheiden van de verbroken partnerrelatie. Dit kan veranderen. Het helpt je kind als jullie, waar mogelijk, een onderscheid maken tussen jullie relatie als ex-partners en jullie gezamenlijke rol als ouder.

Een voorbeeld: Het huilen van je kind na een wisselmoment kan bij gevoelens van frustratie of verdriet ten aanzien van je ex-partner met zich meebrengen. Vanuit de ogen van je kind is de wissel mogelijks vooral een spannend moment. Je kind vraagt van jou de rust om die spanning te helpen verminderen.

Het is voor veel gescheiden ouders uitzoeken hoe elkaar te (blijven) erkennen in de gedeelde zorg en opvoeding van jullie kind. Het helpt om elkaar daar de nodige ruimte te proberen in geven. 

De dingen blijven bekijken vanuit de blik van je kind, kan helpend zijn als lastige gevoelens ten aanzien van je ex-partner de kop op steken, omdat deze blik je terug brengt naar je eigen rol als ouder. Je kind wil namelijk niet midden in jullie spanning terecht komen, wil niet kiezen tussen zijn ouders en wil beide graag kunnen zien. 

Na een scheiding blijven jullie als ouders samen de gedeelde verantwoordelijkheid dragen voor de zorg en opvoeding van je kind. Enkel de rechter kan daar anders over beslissen. Dit betekent dat jullie allebei evenveel gezags- en beslissingsrecht hebben als voorheen.

• Grote beslissingen nemen jullie samen, bv. medische beslissingen (zoals het laten uitvoeren van een operatie), op buitenlandse reis gaan of van kinderopvang veranderen.
• Jullie zijn allebei verantwoordelijk om de fysieke en emotionele veiligheid van je kind te waarborgen. Kinderen, ook jonge kinderen, blijven hun kinderrechten behouden in hun nieuwe gezinsvorm zoals het recht op zorg, opvoeding en familie, het recht op wonen, voeding en kleding, het recht op informatie en het recht op vrije tijd en ontspanning.

Verschillen tussen ouders in de manier waarop ze met hun kinderen omgaan, zijn onvermijdelijk. Dat is ook zo in niet-gescheiden gezinnen. Kinderen hebben geen identieke ouders of opvoeders nodig. Het kan na een scheiding lastiger zijn om met die verschillen om te gaan.

Wat jonge kinderen nodig hebben, is dat verschillen niet telkens voor spanning zorgen. Ze hebben nood aan voldoende veiligheid, zorg en voorspelbaarheid bij elke ouder. Gedeelde routines en gewoontes kunnen, in functie van het opbouwen van veiligheid en vertrouwen extra helpend zijn. Hoe ouder het kind, hoe gemakkelijker verschillen tussen zorgfiguren begrepen en verdragen kunnen worden.

Het kan helpen om stil te staan bij wat jij zelf in de hand hebt en bij wat jij kan betekenen voor het welzijn van je kind.

Veel ouders vragen zich af wat een scheiding betekent voor hun kind, zeker als het nog jong is. Hoewel een scheiding gemiddeld niet negatiever is dan samenblijven, ervaren kinderen ook jonge kinderen wel veranderingen. Ze proberen in elke levensfase te begrijpen wat er gebeurt in hun wereld en in de relatie met hun ouders. Ze reageren daar elk op hun eigen manier op.

Ze begrijpen een scheiding nog niet altijd met woorden, maar wanneer vertrouwde routines veranderen of ouders emotioneel minder beschikbaar zijn, kan een kind zich wel onzekerder of onveiliger voelen. Jonge kinderen zijn gevoelig voor de sfeer en emoties van de volwassenen rondom hen. Ook spanningen of conflicten die ze ervaren tussen ouders kunnen door hen opgepikt worden. Dat alles kan zichtbaar worden in hun gedrag, emoties en relaties. Denk aan meer huilen, moeilijker slapen, minder eten, zich terugtrekken, sneller boos worden, angstiger zijn, opnieuw bedplassen ... 

Net omdat ze minder taal hebben, zoeken jonge kinderen op andere manieren naar veiligheid, vertrouwen en houvast bij de volwassenen rondom hen

Sommige situaties kunnen langdurige stress veroorzaken en belastend zijn voor een kind. Dat betekent niet dat ouders daarin bewust verkeerde keuzes maken, maar wel dat extra ondersteuning wenselijk is. Enkele voorbeelden:

• Er zijn aanhoudend conflicten tussen jullie als ouders.
• Je kind voelt zich niet meer gezien, gehoord of geliefd door jullie.
• Je kind denkt dat het zelf verantwoordelijk is voor de scheiding.
• Je kind krijgt het gevoel te moeten kiezen tussen jullie.
• Je kind krijgt het gevoel dat het een ouder niet graag mag zien of geen band mee mag hebben, bv. als er vaak negatief gesproken wordt over die andere ouder of als contact dat als veilig wordt beschouwd, bewust wordt ontzegd.
• Je kind mag gevoelens of gedachten over de scheiding niet uiten.
• Het contact met één of beide ouders gaat gepaard met fysiek of emotioneel geweld of verwaarlozing.
• Je kind neemt langdurig de praktische of emotionele zorg op voor de volwassenen in het gezin, zonder erkenning.
• Je kind krijgt geen toestemming om met andere volwassenen te spreken over gevoelens.

Opvoeden vraagt veel. Zeker wanneer je zelf te maken hebt met verdriet, boosheid, stress of onzekerheid door een scheiding. Soms weet je wat je kind nodig heeft, maar lukt het niet om dat op dat moment te geven. Dat is begrijpelijk. Het kan een teken zijn dat je zelf ook steun kan gebruiken.

Merk je dat je eigen gevoelens het moeilijk maken om te doen wat je kind nodig heeft? Dan kan een vertrouwensfiguur of professional helpen. Samen kunnen jullie bekijken wat je nodig hebt om stap voor stap opnieuw meer rust te vinden, en te kunnen handelen vanuit de noden van je kind en jezelf.

Een voorbeeld: Misschien vind je het moeilijk om de andere ouder te zien. Tegelijk weet je dat het voor je jonge kind belangrijk is om in een positief contact met de andere ouder te blijven voorzien, als dat veilig kan. Door aandacht te hebben voor je eigen gevoelens en daar ondersteuning bij te zoeken, zorg je niet alleen voor jezelf. Je helpt ook om meer rust te creëren voor je kind.

Bij een scheiding verandert er veel tegelijk. Daarom helpt het om vertrouwde rituelen, structuren en afspraken zoveel mogelijk te behouden. Enkele voorbeelden:

• Kan je kind naar dezelfde onthaalouder, kinderopvang of andere zorgfiguur blijven gaan?
• Kan je kind slaap-, eet- en speelgewoontes zoveel mogelijk behouden?
• Kan je kind contact houden met vriendjes, kennissen en andere vertrouwde mensen?
• Laat je vertrouwde voorwerpen zoals een fopspeen, knuffel of deken met je kind meegaan?
• Kan je vaste symbolen of rituelen behouden of invoeren, zoals hetzelfde slaapliedje of een vast speelmoment voor of na elk afscheid?

Ook jonge kinderen hebben nood aan volwassenen die uitleg geven bij wat er verandert. Je kan hiervoor gebruik maken van boekjes, tekeningen, kalenders ... Zo kan je afspraken rond verblijf en contact visueel verduidelijken of kan je stil staan bij bepaalde gevoelens. Ook andere vertrouwensfiguren kunnen je kind helpen om de situatie beter te begrijpen. 

Geef waar mogelijk, op maat van je kind, mondelinge duiding bij wat er dagdagelijks gebeurt of verandert of wat je opmerkt, bijvoorbeeld:

• 'Als je wakker wordt, komt mama je terug ophalen. Nu slaap je nog hier.'
• 'Ik zie dat je papa mist. Na het eten komt hij nog even met jou spelen.'
• 'Nu zijn wij terug samen en gaat papa terug naar zijn huis zoals daar op de foto.'
• ...

Het duiden van deze veranderingen en de wereld rondom je kind, kan emotioneel uitdagend zijn als je zelf met gevoelens van rouw, verdriet, ontgoocheling of boosheid geconfronteerd wordt. Je moet je jonge kind hiervoor niet helemaal afschermen. Je kan zoeken naar manieren om taal te geven aan wat je kind hierrond kan opmerken, bijvoorbeeld:

• 'Mama is vandaag een beetje verdrietig, omdat ze jou wel heeft gemist de afgelopen dagen.'
• 'Papa vindt het wat spannend om mama straks te zien omdat we nog veel dingen moeten bespreken met elkaar'
• 'Het was voor ons allebei precies een moeilijke dag vandaag, kom maar even hier.’

Ook als er nieuwe partners in het gezin komen, is het van belang om ook jonge kinderen duiding te geven en daarbij aandacht te blijven hebben voor de blijvende relatie met beide ouders.

Omdat elke gezinssituatie anders is, is er niet één contact- of verblijfsregeling die per definitie beter is dan de andere. Een regeling die:

• aansluit bij jullie als gezin, bij wie je kind is (leeftijd, ontwikkeling ...)
• zorgt voor een positieve relatie met je kind
• aanpasbaar is naargelang veranderende noden van je kind

is een goede regeling.

Een goede regeling probeert dus langdurige spanning en stress voor je kind te vermijden en zet de noden van je kind op de eerste plaats. Het gaat dus niet om perfecte keuzes, maar om telkens opnieuw zoeken naar wat je kind helpt.

Je kan hierbij onthouden dat: 

• verblijf en contact twee verschillende dingen zijn 
• fysiek contact iets anders is dan zoeken naar hoe ook niet-fysiek verbonden te blijven met elkaar
• rust en voorspelbaarheid belangrijke ingrediënten zijn

Een voorbeeld: Je kind van bijna twee jaar verblijft twee keer per week bij de ene ouder en vijf keer per week bij de andere ouder. Er is dagelijks een kort video-contact met de afwezige ouder. In een heen-en weer boekje noteren jullie beide wat jullie hebben gedaan of meegemaakt, aangevuld met een tekening, foto of voorwerp. Jullie kind mag die ervaringen na een wisselmoment delen met de andere ouder.

Voor meer informatie en advies hierover kan je onder andere terecht op www.scheidingskoffer.be. Je vindt er bijvoorbeeld informatie over het principe van bird nesting waarbij het kind op dezelfde plek blijft wonen en de ouders wisselen van verblijfplaats, vragen die je in overweging kan nemen bij het kiezen van een verblijfs- en contactregeling, praktische tips voor het leven in twee huizen ... 

Voor ondersteuning bij de zoektocht naar een goede regeling of het opmaken van een ouderschapsplan kan je onder andere terecht bij een bemiddelaar.
 

Als jullie de zorg voor jullie kind in tijd verdelen, kunnen de wissels voor jullie kind telkens voor tijdelijke stress en spanning zorgen. Jullie kind moet tegelijk afscheid nemen van de andere ouder en wennen aan het hernieuwde contact met jou. Ook jij moet opnieuw wennen aan het gegeven dat je kind terug bij jou is. Dit wordt weleens ‘wisselstress’ genoemd. Deze stress kan zich bij je kind uiten in bv. boosheid, huilen of moeilijker inslapen. Bij jezelf kan dit gepaard gaan met verhoogde spanning, verdriet of verlangen.  

Geef dus ruimte aan zowel jezelf als je kind om de stress van een wissel te ontladen. Zoek waar mogelijk naar rust- en ontspanningsmomenten voor beide na zo een wissel, bv. door het samen lezen in een boekje, even knuffelen op de kamer, een speelmomentje inlassen op de vertrouwde speelmat ... Probeer begrip te tonen als je kind het wat moeilijker heeft.

Om de overgang van het contact of het verblijf te vergemakkelijken, kan je een vertrouwd object mee heen en weer laten gaan met je kind zoals een vertrouwde of belangrijke knuffel, lakentje of speelgoedje bij jonge kinderen of een foto, schriftje, boekje... van de andere ouder bij iets oudere kinderen.

Als je niet meer samen bent en/of woont met de andere ouder van je kind, moet je zoeken naar manieren om de gezamenlijke opvoedingsverantwoordelijkheid voor jullie kind op een eigen manier verder vorm te geven.  

Probeer de focus te houden op jouw eigen relatie met je kind: Welke ouder wil jij zijn voor je kind? Wat kan jij doen om je kind te helpen bij de ontwikkeling? Wat heeft je kind van jou en jouw omgeving nodig om goed te kunnen opgroeien? Op welke momenten bouw je samen verder aan een goede relatie met elkaar?  

Lees meer over hoe bv. aandacht voor duidelijke regels, realistische verwachtingen voor je kind, positieve aandacht en fijn momenten samen, hierbij kunnen helpen.  

Aanhoudende spanningen, conflicten en stress in de zoektocht naar samen ouder zijn na de scheiding, schaden het welzijn van je kind. Als je dus het gevoel hebt, dat het niet lukt om spanningen of conflicten op te lossen, is het belangrijk om:

• hulp te zoeken
• erkend te worden in je gevoelens
• de dingen te (blijven) bekijken vanuit de ogen van je kind
• te zoeken naar hoe jij in je ouderrol kan (blijven) staan 

Wanneer spanningen met je ex-partner oplopen, is het begrijpelijk dat je vooral bezig bent met wat de andere ouder doet of niet doet. Vaak gehoorde uitspraken zijn dan 'mijn ex werkt niet mee', 'hoe overtuig ik mijn ex', 'mijn ex manipuleert mijn kind' …. 

Je kan je in deze situatie vragen stellen als: 

• Wie kan me helpen mijn gevoelens te begrijpen en rustiger te reageren?
• Wat merkt mijn kind van onze spanningen?
• Wat kan ik doen dat binnen mijn invloed ligt?
• Wat heeft mijn kind nodig om zich veilig te voelen?
• Welke steun hebben we nodig om de focus terug op ons kind te kunnen zetten?

Blijf dus niet met aanhoudende stress of conflicten rond de scheiding zitten, maar zoek of aanvaard hulp. Tijdig steun vragen kan helpen om de impact voor jou en je kind te beperken.

Als je uit elkaar gaat met de andere ouder van een jong kind, of overweegt om dat te doen, heb je misschien heel wat vragen, zorgen en nood aan ondersteuning.

• Het Centrum Algemeen welzijnswerk kan je gratis, individueel of samen met de andere ouder, ondersteunen met allerlei vragen rond het relationele, financiële of praktische aspect van een scheiding, ook in de fase waarbij je dit zelf of samen overweegt. Zij bieden ook hulp aan bij het opmaken van een ouderschapsplan of het maken van afspraken over verblijfs- en contactregelingen.
• Bij het sociaal-juridisch team van de Gezinsbond kan je terecht voor een luisterend oor en sociale of materiële bezorgdheden gelinkt aan een scheiding.
• Op de website www.scheidingskoffer.be vind je heel wat digitaal ondersteunend materiaal en informatie voor ouders, kinderen, grootouders, zoals voorleesboekjes voor kinderen, getuigenissen en interessante podcasts of boeken. Let op: de juridische informatie op de website is niet meer volledig actueel. Voor up-to-date juridische informatie verwijzen we naar STEKR.

Als je besluit uit elkaar te gaan of dat overweegt, moeten er nieuwe afspraken gemaakt worden die jullie nieuwe realiteit en de behoeften van je kind en jezelf ondersteund. Afspraken kunnen helpen om in alle veranderingen, duidelijkheid en houvast te creëren voor jezelf, de andere ouder en jullie kind.

Afspraken helpen ook om bij moeilijke momenten iets gezamenlijks te hebben om op terug te kunnen vallen. Het samen stilstaan bij wat belangrijk is voor jullie kind en hierover in gesprek gaan, draagt ook bij aan een jullie gedeelde ouderschap in de toekomst. Hier begeleiding bij krijgen kan rust brengen.

• Samen met een officieel erkende bemiddelaar geraak je meestal al een heel eind op weg. Een ouderschaps- of scheidingsbemiddelaar (ook aanwezig in een Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW)) kan helpen om bij een scheiding, een ouderschapsplan op te maken waarin je onder andere afspraken maakt over de zorg voor jullie kind. Online vind je sjablonen om hier zelf een start mee te maken, maar als het gesprek stilvalt, ontspoort of moeilijk loopt, kan je je hierbij professioneel laten ondersteunen.
• Als het te moeilijk is om die afspraken met een neutrale partij scherp te krijgen of er zijn ernstige zorgen over het welzijn of de veiligheid van je kind en/of die van jezelf, kan een gerechtelijke procedure helpen om duidelijkheid te creëren.
• Voor specifiekere informatie en ondersteuning bij vragen rond wetgeving en scheiding kan je terecht bij de Wetswinkel, een advocaat of een notaris. Via het justitiehuis is anoniem en gratis advies door een advocaat of justitie-assistent mogelijk.
• Je kan bij een Commissie voor Juridische Bijstand terecht met de meest uiteenlopende vragen over (echt)scheiding en rechten. Justitiehuizen, OCMW's, CAW's, Sociale Huizen ... stellen lokalen ter beschikking aan advocaten van de Commissie voor Juridische Bijstand. Zij kunnen je eerstelijnsadvies geven bij je echtscheiding.