Wat kan je vanuit de ontwikkeling van jonge kinderen verwachten als jullie tijdens een bepaalde leeftijdsfase uit elkaar gaan? Je leest hieronder wat helpend zou kunnen zijn, ook al is elk kind anders.
Meer weten
Met de filmpjes ‘1000 dagen samen’ geven we een unieke blik op verschillende facetten van opgroeien tijdens de eerste drie levensjaren. Daarbij zijn er vier reportages die dieper inzoomen op de verschillende leeftijdsfases met algemene duiding bij de ontwikkeling van jonge kinderen.
Ga snel naar
Scheiding tijdens de zwangerschap
Ongeboren baby’s hebben zowel fysieke bescherming als emotionele geborgenheid nodig tijdens de zwangerschap. Onderzoek toont dat stress, geweld of conflicten tussen ouders tijdens de zwangerschap effect kunnen hebben op de ontwikkeling van kinderen. Daarom is het in die situaties extra belangrijk om rust en veiligheid te zoeken voor je baby. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat je steun gaat zoeken bij mensen die je vertrouwt, hulp vraagt wanneer de spanning te groot wordt, goed zorgt voor je lichaam en je je zwangerschap medisch laat opvolgen.
Als jullie uit elkaar gaan tijdens de zwangerschap, groeit je kind vanaf de start op in een gescheiden gezin. Tegelijk beleven jullie als ouders ook apart de overgang naar het nieuwe ouderschap, die op zich al uitdagend is.
Het kunnen opbouwen van een band tussen de baby en de niet-zwangere ouder kan aandacht vragen. Dat hoeft niet altijd rechtstreeks, samen of via fysiek contact. Er kan ook via kleine dingen gezocht worden naar manieren om aanwezig te zijn in het leven van de baby zoals het inspreken van voiceberichten, het praktisch (mee) kunnen voorbereiden op de komst van de baby, het (gezamenlijk) bijhouden van een dagboekje met informatie over de groei van de baby, het maken van een ‘doos voor later’… Ook het zoeken naar een passende contact- en verblijfsregeling vraagt tijd. Het helpt om stap voor stap en regelmatig opnieuw te kijken wat jullie baby nu nodig heeft.
Scheiding in de babytijd
Baby’s zijn volop bezig met het ontwikkelen van basisvertrouwen in en verbinding met de mensen om hen heen. Ze hebben nog geen taal om te begrijpen wat er rondom hen gebeurt en bouwen vertrouwen dus vooral op via fysieke sensaties. Ze beleven een omgeving via al hun zintuigen (hun ogen, oren, mond, lichaam...).
Tijdens en na een scheiding vinden er allerlei veranderingen plaats die spanning kunnen geven en een extra (fysiek) wenproces vragen. Bijvoorbeeld: een andere slaapomgeving (andere kleuren, geuren en geluiden), vertrouwensfiguren die minder fysiek aanwezig zijn of stress bij ouders die voor baby’s voelbaar is in woorden, blikken of gebaren die ze opmerken. De meeste baby’s reageren met hun lichaam op stress en veranderingen en voor een ouder die zelf onder spanning staat is het moeilijker om een baby tot rust te brengen. Alles speelt dus op elkaar in. Het is voor prille ouders tijdens een grote verandering als een scheiding dan ook zoeken naar wat je baby toch houvast en rust kan blijven geven.
Tot ongeveer 9 maanden kunnen baby’s zich ook nog weinig voorstellen van iemand die er niet fysiek is. Vanaf ongeveer 9 maanden verandert dat. Baby’s kunnen zich dan stilaan een afwezige ouder voorstellen. Daardoor ontstaat vaak ook verlatingsangst. Afscheid nemen voor de wissel kan dan moeilijker worden.
Wat voor de meeste baby’s kan helpen is om zoveel mogelijk nabijheid en vertrouwde zorg aan te bieden via bv. voor je baby herkenbare troost- en slaaprituelen, herhaalde en ontspannen contacten met vaste en veilige vertrouwensfiguren, mogelijkheden krijgen om te wennen aan nieuwe situaties, omgevingen of personen.
Ons kind had altijd al graag dat er over zijn neusje werd gewreven bij het in slaap vallen. We bleven dat na onze scheiding allebei doen.
Scheiden in de peutertijd
Peuters hebben veel nood aan voorspelbaarheid en eenvoudige, rustige duiding, zodat ze binnen afgesproken grenzen, volop op ontdekking kunnen gaan. Net dit kan tijdens of na een scheiding moeilijker zijn omdat ouders zelf nog zoeken naar rust en nieuwe afspraken.
Vanaf 12 tot 15 maanden gaan peuters steeds vaker op zoek naar een eigen 'ik'. Ze willen zelf dingen doen en beslissen. In deze leeftijdsfase tijdens een scheiding kan een peuter zich dan ook mogelijk verzetten tegen de door jullie afgesproken contact- of verblijfregeling. Dit kan de overgangen tussen jullie als ouders extra moeilijk maken. Ook kan het extra uitdaging betekenen in de zoektocht naar grenzen en routines.
Peuters beseffen daarnaast nog niet dat ze 'tussen twee ouders' staan, maar hebben wel reeds met beide ouders apart een vertrouwensband opgebouwd. Ze kunnen zich dan ook al een voorstelling maken van een ouder die niet aanwezig is (bv. via een foto of een stem). Dat kan gemis van de andere ouder en verdriet rond zijn of haar afwezigheid sterker maken. Tegelijk hebben ze nog weinig besef van tijd. Ze begrijpen nog niet goed wanneer ze een ouder opnieuw zullen zien. Dat kan onzekerheid of ongerustheid veroorzaken.
De meeste peuters hebben er dan ook baat bij om bij elke ouder de ruimte te krijgen om te ontdekken, te proberen en meer zelfstandig te worden, terwijl je allebei beschikbaar en voorspelbaar blijft voor steun en houvast wanneer dat nodig is. Dit kan bv. betekenen dat je:
- je kind laat kiezen welke knuffel meegaat naar de andere ouder
- je hem of haar kruisjes laat zetten op een symbolenkalender met contactafspraken
- afspraken maakt over wanneer te starten met het wenproces richting zindelijkheid
- …
In die tijd was naar bed gaan echt een uitdaging. Het gaat ging gepaard met heel veel 'wenen' en 'nee'. We bouwden toen een nieuw ritueel in waarbij hij net voor het slapen gaan nog even een kusje mocht geven op de foto van hem en mama en ik daarna een verhaaltje voorlas uit een boek die hij zelf mocht kiezen.
Scheiden tijdens de kleutertijd
Kleuters beginnen relaties met anderen (jullie als ouders, vriendjes ...) beter te begrijpen. Ze kunnen zichzelf dan ook beter voorstellen in de relatie tot hun beide ouders. Hun fantasie en inlevingsvermogen in de gedachten en gevoelens van anderen groeien. Ze stellen vaak veel waarom-vragen. In deze fase kan het dat ze de scheiding, de relatie tussen jullie als ouders en de verschillen ten aanzien van elk van jullie beter (willen) proberen te begrijpen. Later beginnen kinderen het verschil met andere gezinsvormen te zien en kunnen ze die bevragen of benoemen. Het kan een uitdaging zijn voor ouders die scheiden om een duidelijke en eenvoudige uitleg te geven die past bij de leeftijd en de specifieke vragen van jullie kind.
We zaten in de auto op weg naar zijn papa. Ineens, compleet out of the blue vroeg hij: 'Waarom kan papa eigenlijk niet bij ons wonen met zijn nieuwe liefje?' Dat was wel even slikken, want wat zeg je hierover tegen een 3-jarige.
Als jullie uitleg geven overbij het waarom van de scheiding, helpt het om:
- hetzelfde verhaal te delen, eventueel zelfs samen
- een rustig moment te kiezen
- respectvol te blijven voor de relatie van je kind met beide ouders
- verantwoordelijkheid bij de volwassenen te houden
- begrip te hebben voor de gevoelens van je kind
- deze uitleg zo vaak als nodig, te herhalen
Voorbeeld: 'Mama en papa willen niet meer samen wonen, omdat we vaak ruzie maakten en dat willen ze als grote mensen niet meer. Daarom woont mama nu soms op een andere plaats. Die ruzies hadden helemaal niets met jou te maken. Je vindt het waarschijnlijk niet fijn dat wij niet meer altijd samen zullen wonen nu. Maar we blijven jou allebei graag zien en blijven naar jou luisteren. Als je vragen hebt, mag je ons die altijd stellen.'
Je helpt je kleuter na een scheiding dus beide het best door ruimte te geven aan hun vragen en gevoelens en hen, op maat en op hun tempo, te helpen daarmee om te gaan. Boosheid, verdriet of stilte na een spannend wisselmoment kan bv. gevolgd worden door de boodschap ‘ik zie dat je het lastig hebt, wil je vertellen wat er in je hoofdje zit?’.
We maakten op een bepaald moment samen een tekening over de twee verschillende huizen waarin mama en papa nu wonen. We maakten de tekening verder af door de vragen die hij daarbij stelde.
Verdere levensfases
Elk kind reageert anders op veranderingen tussen volwassenen, zowel op het moment zelf als later. In elke levensfase kunnen andere vragen, zorgen of gevoelens ontstaan.
Zo kan het dat je peuter weinig last lijkt te hebben van de scheiding, maar in de puberteit of als volwassene er wel mee worstelt. Het omgekeerde komt ook voor.
Hoe een kind dit beleeft, hangt af van wie je kind is, hoe jullie met de situatie omgaan en in welke omstandigheden jullie het ouderschap verder vormgeven.
Voor vragen over de impact van een scheiding op oudere kinderen of hoe om te gaan met ouderschap en scheiding bij kinderen ouder dan 3 jaar, kan je ook terecht bij organisaties zoals het CAW en de Gezinsbond of de lokale Huizen van het Kind.
